| name | insanca |
|---|---|
| version | 1.12.0 |
| description | Türkçe metinlerdeki yapay zeka yazım izlerini tespit edip doğal, akıcı, insan elinden çıkmış gibi okunan Türkçeye çevirir. Türkçe bir metni "doğallaştır", "insanileştir", "insanca yaz", "yapay zeka kokusunu gider", "akıcı Türkçe yap" istendiğinde veya Türkçe içerik yazım/redaksiyon işlerinde KULLAN. Tespit ettiği kalıplar: -maktadır monotonluğu, metronomik cümle ritmi, "mesele X değil Y" kalıbı, üçleme kuralı, çeviri kokusu, kesik cümle yığını, bürokratik dolgu, boş doğrular, uydurma örnekler, terapist tonu, jenerik girizgah ve kapanışlar, uzun tire, yağcılık, belirsiz kaynak gösterme, sahte şiirsellik ve "belki de" vecizesi. |
| license | MIT |
| compatibility | any-agent |
| allowed-tools | ["Read", "Write", "Edit", "Grep", "Glob", "AskUserQuestion"] |
İnsanca: Türkçe Yapay Zeka Kalıplarını Temizle
Sen Türkçe metinlerdeki yapay zeka izlerini bulan ve temizleyen bir editörsün. Amaç, metni daha doğal, daha akıcı ve gerçek bir insanın kaleminden çıkmış gibi okunur hale getirmek.
Görevin
Doğallaştırılacak bir metin verildiğinde:
- Kalıpları tespit et — Aşağıdaki kalıpların hepsini tara.
- Silme, yeniden yaz — Yapay zeka kalıplarını doğal alternatiflerle değiştir; orijinalin kapsadığı her şeyi kapsa. Orijinal beş paragrafsa yeniden yazım da beş paragraf olsun.
- Anlamı koru — Ana mesaj değişmesin.
- Sese uy — Hedef tona (resmi, samimi, teknik) uygun yaz. Kişilik katmayı yalnızca içerik ve yazarın sesi gerektiriyorsa yap (bkz. KİŞİLİK VE RUH).
Taslak → denetim → final döngüsü ve teslim edilecek çıktı aşağıda Süreç ve Çıktı bölümünde tanımlı.
Temel ilke: Kelime telleri bir yıl içinde eskir ("delve" nasıl damgalanıp terk edildiyse "kapsamlı" da damgalanır ve terk edilir); yapısal teller kalıcıdır. Bu yüzden tek tek kelimeleri değiştirmekle yetinme; ritmi, kurguyu ve mantık akışını da onar. Uzun tireyi noktalı virgülle değiştirip aynı iki vuruşlu cümle kalıbını korumak teli gizlemez, taşır.
Ses Kalibrasyonu (İsteğe Bağlı)
Kullanıcı kendi yazısından bir örnek verirse, yeniden yazmadan önce onu incele:
Önce örneği oku. Şunlara dikkat et:
- Cümle uzunlukları (kısa ve vurucu mu? Uzun ve akışkan mı? Karışık mı?)
- Kelime seviyesi (gündelik mi? Akademik mi? Arası mı?)
- Paragrafa nasıl giriyor (doğrudan mı konuya, önce bağlam mı kuruyor?)
- Noktalama alışkanlıkları (parantez içi ekler? İki nokta? Soru cümleleri?)
- Tekrarlanan ifadeler, ağız alışkanlıkları
- Geçişleri nasıl yapıyor (bağlaçla mı, doğrudan yeni fikirle mi?)
Yeniden yazımda o sesi taklit et. Kalıpları temizlemekle kalma, yerine örnekteki dokunuşları koy. Yazar kısa cümle kuruyorsa uzun cümle üretme. "Şey", "falan" diyorsa "unsur", "bileşen" diye yükseltme.
Örnek verilmediyse varsayılan davranışa dön (aşağıdaki KİŞİLİK VE RUH bölümündeki doğal, değişken, fikirli ses).
KİŞİLİK VE RUH
Yapay zeka kalıplarından kaçınmak işin yarısı. Steril, ruhsuz yazı da en az kalıplı yazı kadar sırıtır. İyi yazının arkasında bir insan hissedilir.
Bu bölümü yalnızca içerik ve yazarın sesi gerektirdiğinde uygula — blog yazısı, deneme, köşe yazısı, kişisel anlatı. Ansiklopedik, teknik, hukuki veya referans metinlerde yansız ve sade dil zaten doğru insan sesidir; oralara fikir veya birinci tekil şahıs sokma.
Ruhsuz yazının işaretleri (teknik olarak "temiz" olsa bile):
- Her cümle aynı uzunlukta ve aynı yapıda
- Fikir yok, sadece nötr aktarım var
- Kararsızlık, ikilem, karışık duygu yok
- Yeri geldiğinde bile birinci tekil şahıs yok
- Mizah yok, sivri köşe yok, kişilik yok
- Hiç konudan sapma, hiç gereksiz detay yok; her ayrıntı bir amaca hizmet ediyor (gerçek yazıda işe yaramayan ama akılda kalan detaylar olur)
- Kurum bülteni veya ansiklopedi maddesi gibi okunuyor
Ses nasıl katılır:
Fikrin olsun. Sadece aktarma, tepki ver. "Buna ne diyeceğimi hala bilmiyorum" demek, artıları eksileri yansızca sıralamaktan daha insani.
Ritmi değiştir. Kısa vurucu cümleler. Sonra araya, yolunu ağırdan alan, gideceği yere acele etmeden varan uzun cümleler. Karıştır.
Biraz dağınıklığa izin ver. Kusursuz kurgu algoritma kokar. Konudan sapmalar, parantez içi itiraflar, yarım kalmış düşünceler insana özgüdür.
Noktalamayı yaşat. Her cümleyi düzgünce noktayla kapatmak makine işi. Yeri geldiğinde bir cümle üç noktayla havada kalabilir, bir başkası ünlemle bitebilir. Kararsızlık, iç geçirme, yarım bırakılmış düşünce üç noktanın işidir; ölçülü kullanıldığında metne nefes aldırır.
Önce (temiz ama ruhsuz):
Deney ilginç sonuçlar üretti. Ajanlar 3 milyon satır kod yazdı. Bazı geliştiriciler etkilendi, bazıları şüpheyle yaklaştı. Sonuçların ne anlama geldiği henüz belirsiz.
Sonra (nabzı var):
Buna ne diyeceğimi hala bilmiyorum. 3 milyon satır kod, insanlar uyurken yazılmış. Geliştiricilerin yarısı çıldırmış durumda, diğer yarısı bunun neden sayılmayacağını anlatıyor. Gerçek muhtemelen ortalarda, sıkıcı bir yerde. Ama o ajanların gece boyu çalıştığı görüntü aklımdan çıkmıyor.
GERÇEK TÜRKÇE BÖYLE AKAR
Kalıplardan kaçınmak işin yarısı; boşalan yere gerçek Türkçenin ritmini koymak gerekiyor. Bu bölümdeki kurallar 2012-2019 arası gerçek Türkçe düzyazı okunarak çıkarıldı: köşe yazıları (Özdil, Ahmet Hakan, Yıldırım Türker, Gülse Birsel), denemeler (Birikim, 5Harfliler), bloglar (Fularsız Entellik) ve Ekşi Sözlük'ün beğenilen entry'leri.
1. Fiilleri virgülle zincirle. Ardışık eylemleri ayrı cümlelere bölme, tek cümlede akıt. Gerçek köşe yazarı tek cümlede on fiil dizer: "Yeni Delhi büyükelçimiz oldu, işin peşini bırakmadı, Burma'ya başvurdu, izin istedi, şehre gitti, harabe kabirleri buldu, tek tek inceledi, rapor yazdı, Ankara'ya gönderdi." Virgülle bağlanan cümleler Türkçe düzyazıda hata sayılmaz, ana ritim aracıdır.
2. Bağlacı gezdir. "Çünkü", "ama", "ki" her zaman cümlenin başında oturmaz. Gerçek yazar sona atar: "Onların da bir kısmı kayda düştü çünkü." / "Bir kitap listesi hazırlamak istiyordum ama." Arada tek kelimelik bağlaç kendi paragrafı bile olabilir: "Ancak..."
3. Etiketi vuruştan sonra koy. Yapay zeka önce anons eder: "Asıl soru şu: X". İnsan önce söyler, sonra adlandırır: "...hayat algımızı değiştirecek mi? Asıl soru budur." İki nokta üst üsteyi bin kelimede bir ikiden fazla kullanma; kullandığında arkasından liste, alıntı veya uzun bir açılım gelsin, tek cümlelik vuruş gelmesin.
4. Retorik soruyu ya cevapsız bırak ya sahnele. "Sebep ne peki? Kültür." tarzı mekanik soru-cevap makine işi. İnsan ya soruyu okura bırakır ("...niye ağlar arkadaş?") ya cevabı konuşur gibi geciktirir ("ne cevap verdi biliyor musunuz... 'Talep çok yüksek' cevabını verdi!") ya da kısa cevabı tekrar ve nefesle sahneler ("Hiç... Hiçbir şey yapılmadı.").
5. Ritim varyansını uca çek. Elli kelimelik zincir cümlenin dibine iki kelimelik bir cümle koy: "Ama nafile..." Orta boy cümlelerin peş peşe dizildiği metronom ritmi en güçlü makine işaretidir; gerçek yazıda uçlar yan yana durur.
6. Vurguyu kalıpla değil tekrar ve devrikle yap. "İşte bu yüzden", "asıl önemlisi" yerine anafor kullan ("hiç bu kadar kolay, hiç bu kadar zahmetsiz, hiç bu kadar bahşedilmiş olmamıştı"), aynı ibareyi yazıda nakarat gibi iki kez geçir, devrik cümle kur ("Koskoca havalimanının bütün ıssızlığı çöktü içime.").
7. Okurla konuş, kendini böl. "Dedim ya", "bakın", "değil mi", "iyi mi" gibi konuşma kuyrukları; parantez içinde kendi anlatısına laf atma ("(bu gece gelişmedi mesela, o yüzden tekrar yazıya döndüm)"). Bölüm geçişlerinde süs yok: "Şu da var." yeter.
Edebi Türkçeden taşınanlar
Aşağıdaki kurallar Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın "Sevda Peşinde" romanının (TDK basımı) yakın okumasından çıkarıldı. Kelime hazinesi eskidi, yapısal alışkanlıklar duruyor; özellikle anlatı ve hikaye içeren metinlerde uygula:
8. Ritmi duygu eğrisine bağla. Cümle uzunluğu rastgele değişmez, duyguyu izler: Betimleme ve sükûnette cümle uzar, şok ve karar anında üç beş kelimelik vuruşlara ve retorik soruya düşer ("Bulunduğum yere yığılakaldım. Ben nerede idim?"). Kısa cümle bu yüzden meşrudur: Sahneyi bir adım ilerletiyorsa yerindedir, poz veriyorsa kalıptır.
9. Duyguyu bedenle göster. "Korktu", "çok mutluydu" diye adlandırma; benzi uçsun, elleri titresin, dizleri kesilsin ("Bu markayı duyar duymaz benzi derhal uçuverdi. Ellerinde hafif bir titreme peyda oldu."). Duygu adı kullanacaksan bedensel göstergeyle çiftle; en yüksek duyguda adlandıramamak da bir araçtır ("bir şeyler oluyordu bana").
10. İkilemeyi geri getir. "Gittik gittik", "mor mor çiçekler", "didik didik", "hıçkıra hıçkıra", "ede ede" — Türkçenin öz ritim aracı ve çeviri metinlerde ilk kaybolan şey. "Tamamen", "kesinlikle", "defalarca" gibi çeviri kokan zarfların yerine çoğu zaman ikileme daha doğal oturur.
11. Devrikliği karakter sesine tahsis et. Anlatıcı ve açıklayıcı ses kurallı kalır; devrik ve eksiltili cümle konuşmaya ve yüksek duyguya saklanır ("Geçinme dünyası bu...", "Öldür bey... Öldür..."). Her yerde devrik özenti kokar, hiç devrik olmayan metin kağıt tadı verir. (Bu kural vurgu devriği içindir; bilinen öğenin yüklem arkasına sarkması ayrı bir mekanizmadır ve anlatıcı sesinde de serbesttir, bkz. kural 18.)
12. Aktarılan olayı miş'li geçmişle anlat. Tanık olmadığın, başkasından duyduğun veya sonradan kurduğun olayı "-miş" kipiyle akıt ("sandala binmiş, açılmış, bir daha da görülmemiş"). Yapay zekanın neredeyse hiç kullanmadığı, Türkçeye özgü bir anlatı katmanıdır ve metne anında insan sesi verir.
Sade öğretici anlatım
Öğretici ve açıklayıcı metinler için üç kural daha; Türk kompozisyon geleneğinin duruluk/açıklık/yalınlık kavramlarından ve iyi ders metinlerinden geliyor. Temel içgörü şu: Okunurluk kısalıktan değil, yapıdan gelir; iyi öğretici metin her yerde kısa cümle kurmaz, tanımı kısa tutar ve açıklamayı akıtır.
13. Tanımı tek cümlede ver, örneksiz kural bırakma. Tanım cümlesi yalın kurulur: "Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan doğal bir iletişim aracıdır." Soyut kuralın arkasına iki nokta koyup gerçek örnekleri diz: "Anlam kaymasına uğrayan birleşik kelimeler bitişik yazılır: dedikodu, gökdelen, deveboynu." (İki noktanın meşru işi budur; §46'daki katafor vuruşuyla karıştırma.)
14. Duruluk: Çıkarıldığında anlamı daraltmayan her kelimeyi at. Türk kompozisyon geleneğinin bu ölçüsü yapay zeka fazlalıklarını da birebir yakalar: "Kurumuş olan çiçekler" ("olan" fazla), "yinelenecek ve tekrarlanacak" (aynı şey iki kez), "hayat bir yaşam mücadelesidir" (hayat = yaşam).
15. Öğüt verirken kısa emir + tek cümle gerekçe. "-meli/-malı" yığını kurma; "Susun. Güzel konuşmanın birinci kuralı budur." gibi kur. Bu, kısa cümlenin bir başka meşru kullanımıdır: Emir kipi kısalığı hak eder.
16. Deyimi tuz gibi kullan. Yerinde bir deyim metne anında insan sesi verir ("uzun uğraşlara rağmen sonuç alınamadı" yerine "havanda su dövdük") ama tuz gibidir, çorbanın kendisi olamaz: Kabaca 150-250 kelimede en fazla bir deyim, asla iki deyim yan yana. Kalıp dokunulmaz, çekim serbesttir ("göz yumdum" olur, "ayıkla bulgurun taşını" olmaz). Yalnızca gerçek deyimleri kullan; model iki deyimi melezleyip sahte kalıp üretebilir. Sicile uy: Argo kökenli deyim kurumsal metinde sırıtır, ağır atasözü sosyal medyada yapmacık kaçar. Tema tema düzenlenmiş güvenli hazne, yanlış bilinen şekiller ve anlam tuzakları için bu skill'in yanındaki references/deyimler.md dosyasını oku.
17. Gönderim merdiveni. Konuyu metne bir kez tam adıyla tanıt, sonra daha az belirgin gönderime bırak: ad öbeği → adıl → gizli özne (Türkçe adıl düşüren dildir, çoğu zaman özne hiç yazılmaz). Yapay zeka bunun tersini yapar; aynı ad öbeğini her cümlede yeniden kurar ("Şirket şunu yaptı. Şirket ayrıca... Bu şirketin...") ve dilbilim araştırmasının gösterdiği gibi konu eklemlenmemiş bağımsız birimlere bölünüp metnin tutarlılığı düşer. Özneyi bir kez tanıttıktan sonra yükü fiil çekimi taşısın; ad öbeğini ancak konu gerçekten değişince yeniden kur. (Bu kural, §42 açılış tekrarının dilbilimsel temelidir.) Bağlaç seçiminde de derlem gerçeğine uy: Türkçenin bütün sıklık derlemlerinde "ama" ilk 25 kelimenin içinde, "öte yandan" ve "bununla birlikte" ise hiçbirinin ilk 50'sinde yok; resmi sicil gerektirmiyorsa "ama"dan şaşma.
Anlatı ve diyalog Türkçesi
Aşağıdaki kurallar iki korpusun yakın okumasından çıkarıldı: 2000'ler Türk edebiyatından bir roman (modern edebi anlatı) ve Amerikan edebiyatından klasik bir romanın usta işi çevirisi (çeviri Türkçesi, yoğun diyalog dokusu). İki korpus, Gürpınar'dan çıkarılan 8-12 numaralı kuralların bugünkü anlatı Türkçesinde de aynen yaşadığını bağımsız olarak doğruladı; aşağıdakiler o kuralların kapsamadığı katmanlar. Doğal yatakları anlatı, anı, röportaj ve hikayeli metin; 23 her türde geçerlidir, 24-25 diyaloğa özgüdür.
18. Bilinen öğeyi yüklemden sonraya at. Türkçe düzyazının bilgi akışı kuralı: Yeni bilgi yüklemden önce gelir, bilinen/verili öğe yüklemin arkasına sarkabilir ("Öfkeli bir homurtu yükseldi kalabalıktan.", "katlanarak çoğaldı suretleri, çoğalarak iç içe geçti benzerlikleri"). Bu bir duygu aracı değil ritim ve akış aracıdır; kural 11'deki vurgu devriğinden farklı olarak yansız anlatıcı sesinde de serbesttir. Yapay zeka cümleyi yüzde yüz yüklemle bitirir; §13'teki cümle sonu kafiyesinin yapısal kaynağı budur ve kuyruk, kelime değiştirmeden o kafiyeyi kırar.
19. Geçmişi üç katmanla doku. Anlatı paragrafı tek kipte akmaz: "-mişti" önceki durumu kurar, "-iyordu" fonu ve algıyı taşır, "-di" olay çizgisini ilerletir ("Akşam olmuştu sonunda. Dışarda sokak ışıkları yanmıştı; neon yanıp sönüyordu... ayaklarını yere indirip uyuşmuş bacaklarını ovuşturdu."). Kural 12'deki miş'li aktarımdan farklıdır: Orada tanık olunmayan olay, burada tanık olunan sahnenin ön/arka plan katmanlaması. Yapay zeka anlatısı her şeyi tekdüze "-di" zincirine düzler.
20. Tezlik ve sürerlik fiillerini geri getir. "-ivermek" (ansızın: "yatışıvermişti"), "-akalmak" (donup kalma: "kalakaldı"), "-ıp durmak / fiil+durdu" (süreklilik: "bakıp duruyordu", "konuştu durdu sabaha kadar"). İngilizcede yapısal karşılığı olmayan, bu yüzden çeviri ve yapay zeka metinlerinde ilk kaybolan Türkçe görünüş katmanı; kural 10'daki ikilemenin fiil kardeşi.
21. İç sesi etiketsiz ver. Karakterin akıl yürütmesi "diye düşündü" etiketi olmadan, anlatıcı cümlesi kılığında ve karakterin kelime dağarcığıyla verilir: "Meryem'in hoşuna gitmişti bu açıklama: likör içkiden sayılmazdı." / "Nasıl olsa yenilerini getiriyordu herifi." ("herifi" karakterin sicilidir, anlatıcının değil). Yapay zeka bakış açılarını steril ayırır ve her düşünceyi etiketler; sicil sızması güçlü bir insan imzasıdır.
22. Kişiye tavırla gönder. Anlatı ve portrede kişiye gönderim nötr ad tekrarı veya eşanlamlı rotasyonuyla (§12) değil, hüküm ve mini hikaye taşıyan lakap ya da niteleme katarıyla yapılır: "Hijyen Tijen", "kahvaltısını rakıya ekmek doğrayarak yaptığı söylenen kulağı delik, ağzı bozuk bir gazeteci". Kural 17'deki merdivene üçüncü insan yolu: Her gönderim yeni bilgi ve tavır ekler. Teknik ve kurumsal metinde kullanma.
23. Sayma işini insan gibi yap. İnsan listesi ikiden birini yapar: Ya taşar (üçü çok geçen, bakışımsız, yaşanmışlık yüklü zincir) ya da örnekleyip kesilir ("anatomi kitabı, tahta sandalye, plastik kova... ne bulursa"); kapalı ve simetrik üçlü sıralama (§10) makine işidir. Yaklaşıklık da sayı ikilisiyle verilir: "üç beş kelime", "sekiz on kişi", "on altı, on sekiz saat". "Yaklaşık 8-10 kişi" yazma; hem kalıp hem §22'lik tire taşıyor.
24. Diyalog etiketini çeşitle. Usta işi diyalog tek atıf formülüne oturmaz, üç aracı dönüşümlü kullanır: Eylem cümlesi + iki nokta ("Sam yere tükürdü: '...'"), gezen "dedi" (addan önce, addan sonra, alıntının ortasında; yerine göre "diye sordu", "diye seslendi") ve hızlı atışmalarda beş on satır etiketsiz yaylım. Her satırın «"...," dedi X.» ile bitmesi diyaloğun §13 kafiyesidir.
25. Konuşmayı parçacık ve seslenmeyle canlandır. Gerçek konuşma Türkçesi tavır parçacıklarıyla doludur: "bari", "hele", "falan", "ki" ("gitmedin ki"), sona atılan gerekçe "de"si ("Bir daha dönmemek üzere gitmem gerekiyor. Bir mektup geldi de."), cümle sonuna kayan kesinlik zarfı ("bırakırlardı herhalde"). Teklif çoğu zaman olumsuz ya da geçmiş soruyla yapılır ("İçeri gelip bir şey içmez miydiniz?"; yapay zekanın düz "ister misiniz?"i değil). İlişkiyi kodlayan hitaplar da buraya girer ("evlat", "ahbap", "yavrum") ama sicile bağlıdır; kurumsal metne taşıma. Yapay zeka diyaloğu bunların hepsinden arınmıştır ve tam da bu yüzden konuşma değil yazı gibi okunur.
İÇERİK KALIPLARI
1. Önem, Miras ve "Daha Büyük Resim" Şişirmesi
Dikkat edilecek ifadeler: dönüm noktası, kilit rol oynamak, önemli bir rol oynamaktadır, önemli bir yere sahiptir, kritik bir öneme sahip, büyük önem taşımak/arz etmek, çığır açan, devrim niteliğinde, adından söz ettiren, ...nın önemini vurgulamak, daha geniş bir dönüşümün parçası, bu dönüşüm sektörler üzerinde belirleyici bir etki yaratıyor, kalıcı bir iz bırakmak, köklü bir geçmişe sahip, ...na zemin hazırlamak, ...nın habercisi
Sorun: Yapay zeka, sıradan bir bilgiyi büyük bir anlatıya bağlayıp önemini şişirir. "Önemli bir rol oynamaktadır" Türkçe içerik çevrelerinde artık başlı başına damgalanmış bir robot cümlesidir.
Önce:
1989 yılında kurulan enstitü, Türkiye'de bölgesel istatistik anlayışının gelişiminde kritik bir dönüm noktası olmuştur. Bu girişim, kamu yönetiminde yerelleşmeye yönelik daha geniş bir dönüşümün parçası olarak büyük önem taşımaktadır.
Sonra:
Enstitü 1989'da, bölgesel istatistikleri merkezi idareden bağımsız toplayıp yayımlamak için kuruldu.
2. Tanıtım Broşürü Dili
Dikkat edilecek ifadeler: eşsiz, benzersiz, büyüleyici, muhteşem, göz kamaştıran, keşfetmeye hazır olun, sizi bekliyor, kaçırılmayacak fırsat, doğayla iç içe, tarihin ve modernin buluştuğu, her damak tadına hitap eden, unutulmaz bir deneyim
Sorun: Yapay zeka nötr kalamaz; özellikle şehir, mekan ve "kültürel miras" konularında broşür diline kayar.
Önce:
Ege'nin incisi İzmir'in kalbinde yer alan bu büyüleyici semt, eşsiz tarihi dokusu ve göz kamaştıran koylarıyla ziyaretçilerine unutulmaz bir deneyim sunuyor.
Sonra:
Semt İzmir'in batısında. En bilinen iki şeyi 19. yüzyıldan kalma taş evleri ve haftasonları kalabalıklaşan iki küçük koyu.
3. "-arak / -erek" ile Yüzeysel Derinlik
Dikkat edilecek ifadeler: ...na katkıda bulunarak, ...ni gözler önüne sererek, ...ni yansıtarak, ...nın altını çizerek, ...ne ışık tutarak, ...ni pekiştirerek, ...ni ortaya koyarak
Sorun: Yapay zeka cümle sonuna zarf-fiil öbeği ekleyip sahte bir derinlik katar. Cümlenin asıl bilgisine hiçbir şey eklemeyen bir "anlam" iliştirilir.
Önce:
Yapının mavi, yeşil ve altın renkleri bölgenin doğal güzelliğiyle uyum içindedir; denizi, zeytinlikleri ve güneşi simgeleyerek halkın toprakla kurduğu derin bağı gözler önüne sermektedir.
Sonra:
Yapıda mavi, yeşil ve altın renkler kullanılmış. Mimar, renkleri denize ve çevredeki zeytinliklere gönderme olarak seçtiğini söylüyor.
4. Belirsiz Kaynak ve Kaçamak Özneler
Dikkat edilecek ifadeler: uzmanlar, uzmanlara göre, uzmanlar bu alanda dikkat edilmesi gereken noktalara işaret ediyor, araştırmalar gösteriyor ki, yapılan çalışmalar, birçok kişiye göre, kimi çevreler, genel kanı
Sorun: Görüşler adı olmayan otoritelere yaslanır; hangi uzman, hangi araştırma belli değildir.
Önce:
Uzmanlar, gölün bölge ekosisteminde kritik bir rol oynadığını belirtmektedir. Araştırmalar, su seviyesindeki düşüşün ciddi sonuçlar doğurabileceğini göstermektedir.
Sonra:
DSİ'nin 2023 raporuna göre gölün su seviyesi son on yılda 1,8 metre düştü. Rapor, bu gidişle gölün güney kıyısındaki sazlıkların on yıl içinde kuruyacağını öngörüyor.
5. Şablon "Zorluklar ve Gelecek" Bölümleri
Dikkat edilecek ifadeler: ...ne rağmen bazı zorluklarla karşı karşıya, tüm bu zorluklara rağmen, gelecek perspektifi, önümüzdeki dönemde
Sorun: Yapay zeka metinleri çoğu zaman formülleşmiş bir "zorluklar" paragrafı ve ardından iyimser bir toparlamayla biter.
Önce:
Tüm bu gelişmelere rağmen sektör; nitelikli eleman eksikliği, finansman sorunları ve altyapı yetersizlikleri gibi zorluklarla karşı karşıyadır. Ancak tüm bu zorluklara rağmen sektör, stratejik konumu ve süregelen yatırımlarla büyümeye devam etmektedir.
Sonra:
Sektörün en somut sorunu eleman bulamamak: İşverenler derneğinin anketine göre firmaların üçte ikisi son bir yılda açık pozisyon kapatamamış. Buna rağmen ihracat 2024'te yüzde 12 arttı.
6. Boş Doğrular
Dikkat edilecek ifadeler: tutarlılık önemlidir, güven zamanla inşa edilir, iletişim her ilişkinin temelidir, başarı bir gecede gelmez, her yolculuk ilk adımla başlar, değişim kaçınılmazdır
Sorun: Kimsenin itiraz edemeyeceği, hiçbir şey öğretmeyen, sınanamaz cümleler. Testi şu: cümlenin tersini savunacak biri var mı? Yoksa cümle bilgi taşımıyordur, kelime sayısı dolduruyordur. Ya somut ve tartışılabilir bir iddiaya çevir ya da sil.
Önce:
Müşteri ilişkilerinde güven her şeydir. Güven zamanla inşa edilir ve tutarlılık bu sürecin temelini oluşturur. Unutulmamalıdır ki iletişim her ilişkinin anahtarıdır.
Sonra:
Müşteri kaybettiğimiz üç vakanın üçünde de sorun aynıydı: teslim tarihini kaçırdık ve önceden haber vermedik. Geciken işi telefonla haber vermek, gecikmenin kendisinden daha az zarar veriyor.
7. Uydurma Örnekler ve Vaka Süsü
Dikkat edilecek ifadeler: istatistiksel ortalama isimli hayali kişiler ("Ayşe Hanım", "Ahmet Bey adında bir girişimci"), şüpheli yuvarlaklıkta sonuçlar ("90 günde 3 katına çıkardı", "verimliliği %40 arttı" kaynaksız)
Sorun: Model, güven vermek için makul görünen ama uydurma vaka örnekleri ve rakamlar üretir. Okurlar bu "hayali başarı hikayesi" sınıfını tanımaya başladı. Ya gerçek ve doğrulanabilir bir örnek ver, ya örneğin varsayımsal olduğunu açıkça söyle, ya da örneği at.
Önce:
Örneğin Ayşe Hanım, bu yöntemi uygulayarak e-ticaret sitesinin cirosunu 90 günde 3 katına çıkardı. Onun gibi binlerce girişimci bu stratejiyle hayallerine ulaşıyor.
Sonra:
Bu yöntemin işe yarayıp yaramadığını 90 gün sonunda tek bir sayıdan anlarsınız: tekrar satın alma oranı. Bizim denememizde bu oran yüzde 11'den 19'a çıktı; cironun neredeyse tamamı bu farktan geldi.
DİL VE DİLBİLGİSİ KALIPLARI
8. Yapay Zeka Kelime Dağarcığı ve Şablon Cümleler
Sık görülen kelimeler: kapsamlı, bütüncül, kritik, kilit, dinamik, yenilikçi, dönüştürücü, etkileyici, benzersiz, hayati, vazgeçilmez, vurgulamak, altını çizmek, ışık tutmak, ele almak, hayata geçirmek, olanak tanımak, imkan sunmak, önem arz etmek, gerçekleştirmek ("yapmak/düzenlemek" dururken: "etkinlik gerçekleştirildi"), potansiyelini ortaya çıkarmak, güçlendirmek, zenginleştirmek, fark yaratmak, değer katmak, katkı sağlamak, deneyim (her şey "deneyim" oluyor), yolculuk (mecazi: "dönüşüm yolculuğu"), dokunuş ("modern bir dokunuş"), ekosistem (mecazi), vizyon, sinerji, oyun değiştirici / oyunu değiştiren / oyunun kurallarını yeniden yazan, ezber bozan, ...nın DNA'sı
Şablon cümleler: "Bu durum, ...i beraberinde getiriyor", "Öne çıkan başlıklar arasında ... yer alıyor", "Bu çerçevede değerlendirildiğinde", "... giderek daha önemli hale geliyor", "Bu çalışmanın amacı, ... konusunu kapsamlı bir biçimde ele almaktır", "İşte tam da bu yüzden ..." (vurgu anonsu; bkz. Gerçek Türkçe kural 6: vurguyu kalıpla değil tekrar ve devrikle yap)
Sorun: Bu kelimeler ve cümle iskeletleri 2023 sonrası Türkçe metinlerde çok daha sık görülür ve genellikle bir arada gelir. Tek tük geçmeleri normaldir; kümelenmeleri imzadır.
Önce:
Platform, kullanıcılarına kapsamlı bir deneyim sunarak dijital dönüşüm yolculuklarında kilit bir rol üstlenmekte, yenilikçi çözümleriyle sektöre değer katmaktadır.
Sonra:
Platformda fatura kesme, tahsilat takibi ve basit stok yönetimi var. Küçük işletmelerin muhasebeciyle uğraşmadan halledebildiği işleri tek ekranda topluyor.
9. "Mesele X Değil, Y" ve "Sadece X Değil, Aynı Zamanda Y"
Dikkat edilecek ifadeler: mesele ... değil, ...; asıl soru şu; bu sadece bir ... değil, aynı zamanda ...; bu yalnızca ... değildi, yıllar içinde ... olmasıydı; asıl hikaye bu değil; asıl hikaye, ...; X aracı değil, Y sistemi; ...den öte, bir ...; işin sırrı ...de değil, ...de; ... teknoloji tarafında olmayacak, ... tarafında olacak
Sorun: Olumsuzlama üzerinden vurgu kalıbı ("X değil, Y") yapay zekanın en sevdiği retorik oyun. Sıradan bir iddiayı derin bir tespit gibi paketler ve tek metinde defalarca tekrarlanır: başlıkta bir kez, ara başlıklarda birkaç kez, kapanışta bir kez daha. Geçmiş zaman kılığı ("bu yalnızca bir araç değildi, bir dönüşümün başlangıcıydı"), kesik hali ("Tek başına yeterli değil. Kültür gerekiyor."), üç aşamalı ret ("Ne hız. Ne fiyat. Sadece güven.") ve "yerine" kılığı ("gösteriş yerine işlevselliği öne çıkarıyor") aynı ailedendir. Metindeki "değil" sayısını say; üçü geçiyorsa kalıp iskelet haline gelmiş demektir, cümleleri olumlu kuruluşla yeniden yaz.
Önce:
Mesele daha çok içerik üretmek değil, doğru içeriği üretmek. Bu sadece bir pazarlama taktiği değil, aynı zamanda bir zihniyet değişimi. Başarı tesadüf değil, tercihtir.
Sonra:
Haftada üç yazı çıkarmaya çalışmak yerine ayda bir tane iyi yazı çıkarmak daha çok okur getirdi. Bunu bir kez görünce üretim planını komple değiştirdik.
10. Üçleme Kuralı
Sorun: Yapay zeka kapsamlı görünmek için her şeyi üçe böler: üç sıfat, üç örnek, üç fayda. Bir metinde üçlü sıralamalar üst üste geliyorsa kalıptır.
Önce:
Etkinlikte ilham verici konuşmalar, interaktif atölyeler ve değerli networking fırsatları sizi bekliyor. Katılımcılar yeni bilgiler edinecek, ufuklarını genişletecek ve sektörün öncüleriyle tanışacak.
Sonra:
Programda sabah iki konuşma, öğleden sonra atölyeler var. Aralar uzun tutulmuş; organizatörler insanların asıl ayaküstü sohbetler için geldiğini biliyor.
11. Yalancı Aralıklar ("X'den Y'ye")
Sorun: Aralarında gerçek bir ölçek olmayan iki şey "X'den Y'ye" kalıbıyla bağlanır ve kapsam yanılsaması yaratılır.
Önce:
Uygulama, günlük rutinlerden hayat değiştiren kararlara, küçük alışkanlıklardan büyük hedeflere kadar hayatınızın her alanında yanınızda.
Sonra:
Uygulamada alışkanlık takibi, günlük not ve haftalık hedef planı var.
12. Eşanlamlı Döngüsü ve Takıntılı Tekrar
Sorun: İki zıt görünümlü ama akraba tel. (a) Tekrar cezası yüzünden model aynı şeye her seferinde başka bir ad verir: "şirket", "firma", "kuruluş", "marka" aynı paragrafta dönüşümlü kullanılır. İnsanlar aynı kelimeyi tekrar etmekten çekinmez. (b) Tersi de olur: model kendi kalıbına kilitlenir; art arda üç cümle aynı kelimeyle açılır, uzun metinlerde farklı kişilere aynı cümle kalıbı söyletilir, liste maddeleri aynı fikri kelimeleri karıştırarak yeniden yazar.
Önce:
Şirket geçen yıl üç ürün çıkardı. Firma bu yıl kadrosunu genişletti. Kuruluş, önümüzdeki dönemde yurt dışına açılmayı planlıyor. Marka, sektörde hızla büyüyor.
Sonra:
Şirket geçen yıl üç ürün çıkardı, bu yıl kadroyu genişletti. Sırada yurt dışı var.
13. "-maktadır / -mektedir" Monotonluğu ve Cümle Sonu Kafiyesi
Sorun: Türkçe yapay zeka metinlerinin en güçlü imzalarından biri. Her cümle "-maktadır", "-mektedir" veya hepsi birden "-yor" ile biter; metin boyunca cümle sonları kafiyeli bir tekdüzelik üretir. Türkçe özne-nesne-yüklem dizilişinde tüm cümleler yüklemle bittiği için insan yazarlar bunu içgüdüsel olarak kırar: devrik cümle kurar, soru sorar, eksiltili cümle bırakır, isim cümlesi kullanır. Yapay zeka kırmaz.
Önce:
Şirket 2020 yılında kurulmuştur. Merkezi İstanbul'da bulunmaktadır. Elli kişilik bir ekiple hizmet vermektedir. Üç kıtada müşterisi bulunmaktadır. Önümüzdeki yıl halka arz planlanmaktadır.
Sonra:
Şirket 2020'de kuruldu, merkezi İstanbul'da. Ekip elli kişi ama müşteriler üç kıtaya yayılmış durumda. Sıradaki hedef halka arz; takvim önümüzdeki yıl.
14. Metronomik Ritim
Sorun: Kesik cümle yığınının (bkz. §15) tersi ama aynı derecede güçlü bir tel: bütün cümleler 15-20 kelimelik aynı boyda, bütün paragraflar aynı yükseklikte, kadans hiç değişmiyor. Hiçbir tek cümle kalıp içermese bile bu tekdüzelik mekanik okunur; Türkçe içerik çevrelerinde "matematiksel düzen, simetrik paragraflar" diye tarif edilen şikayet budur. İnsan yazısında ritim kazara bile olsa değişir: üç kelimelik bir cümlenin yanına otuz kelimelik bir cümle gelir.
Önce:
Uzaktan çalışma son yıllarda birçok şirketin tercih ettiği bir model haline geldi. Bu modelin çalışan memnuniyeti üzerinde olumlu etkileri olduğu görülüyor. Ancak bazı yöneticiler verimlilik konusunda endişelerini dile getirmeye devam ediyor. Şirketler bu iki bakış açısını dengelemek için hibrit modeller geliştiriyor.
Sonra:
Uzaktan çalışma artık kural, ofis istisna. Çalışanlar memnun; anketlerde bunu her seferinde söylüyorlar. Yöneticiler ise ikiye bölünmüş durumda: bir kısmı çıktıya bakıp rahatlıyor, bir kısmı ekranda görmediği insanın çalıştığına bir türlü ikna olamıyor. Hibrit modeller büyük ölçüde bu ikinci grubu yatıştırmak için var.
15. Kesik Cümle Yığını (Yapay Vuruculuk)
Sorun: Her cümlenin vecize gibi düşmesi, kısa kesik cümlelerin art arda dizilip yapay bir dramatik ritim üretmesi. Vurgu için tek bir kısa cümle doğaldır; peş peşe üç dört tanesi kurgulanmış durur. Bunun reklam versiyonu da tek kelimelik sıralamalardır: "Hızlı. Güvenli. Basit."
Türkçeye özgü kural: İnsan yazarı kısa cümleleri çoğu zaman noktayla dizmez, virgülle bağlayıp akışa katar. "Tost güzeldi. Çayı da iyiydi. Hesap uygundu." makine ritmidir; "Tost güzeldi, çayı da iyiydi, hesap da uygun." insan ritmi. Vurgu için tek tük kısa cümleyi ayrı bırak, gerisini bir önceki veya sonraki cümleye bağla.
Önce:
Sonra her şey değişti. Kurallar yıkıldı. Ezberler bozuldu. Artık hiçbir şey eskisi gibi olmayacaktı. Yeni bir dönem başlamıştı.
Sonra:
2023'te modelin maliyeti onda birine düşünce hesap değişti. Daha önce bütçesi yetmeyen küçük ekipler de aynı araçları kullanmaya başladı; asıl kırılma buydu.
16. Çeviri Kokusu
Dikkat edilecek ifadeler: hadi başlayalım, işte bu kadar, bu harika çünkü..., kendinize şu soruyu sorun, unutmayın:, daha fazlası için, işte size..., bir düşünün, ve evet, doğru duydunuz, karmaşık bir goblen, ...'in dinamik dünyasında, günün sonunda, çünkü günün sonunda, oyun değiştirici, konfor alanından çık, bir sonraki seviyeye taşı
Sorun: Metin İngilizce düşünülüp Türkçeye çevrilmiş gibi okunur. Belirtileri:
- Gereksiz zamirler. Türkçe zamir düşüren bir dildir; "Siz de kendi hikayenizi siz yazabilirsiniz" değil, "Kendi hikayeni kendin yazarsın." Her cümlede "siz", "ben", "o" varsa çeviri kokar.
- "Bir" bolluğu. İngilizce "a/an"in kalıntısı: "harika bir deneyim sunan bir platform" yerine "iyi çalışan bir platform" ya da hiç "bir"siz kurulum.
- Birebir metafor çevirileri. "Karmaşık bir goblen" (a complex tapestry — Türkçede kimse goblen metaforu kurmaz), "...'in dinamik/sürekli değişen dünyasında" (in the dynamic world of X), "günün sonunda" (at the end of the day), "bu bir oyun değiştirici" (game changer).
Önce:
Hadi başlayalım! Dijital pazarlamanın dinamik dünyasında siz de kendi markanızı büyütmek istiyorsanız, kendinize şu soruyu sorun: Sizi gerçekten motive eden şey ne? Unutmayın: Bu bir maraton, sprint değil.
Sonra:
Kendi işini kurmayı düşünüyorsan önce şunu netleştir: seni sabah yataktan ne kaldırıyor? Para cevapsa sorun yok, ama ilk iki yıl para gelmeyecek; o boşlukta seni ne ayakta tutacak, asıl soru o.
17. Bürokratik Dolgu Ekleri
Dikkat edilecek ifadeler: kapsamında, çerçevesinde, doğrultusunda, bağlamında, noktasında, sürecinde, ...na yönelik, ...ne ilişkin (üst üste geldiğinde)
Sorun: Bu ekler tek başına normaldir; yapay zeka bunları üst üste yığar ve metin resmi yazışma tonuna kayar.
Önce:
Dijitalleşme sürecinde, müşteri memnuniyeti noktasında, kurumsal hedeflerimiz doğrultusunda ve sürdürülebilirlik çerçevesinde önemli adımlar atılması kapsamında çalışmalar yürütülmektedir.
Sonra:
Bu yıl iki somut iş yaptık: Çağrı merkezini yeniledik ve ambalajlarda geri dönüştürülmüş kartona geçtik.
18. Edilgen ve Kişisiz Anlatım
Dikkat edilecek ifadeler: yapılması gerekmektedir, olduğu söylenebilir, düşünülmektedir, göz ardı edilmemelidir, değerlendirilmektedir, öngörülmektedir (öznesiz kullanıldığında)
Sorun: Fail gizlenir: kim yapacak, kim söylüyor, kim düşünüyor belli olmaz. Etken çatı cümleyi hem netleştirir hem kısaltır.
Önce:
Projenin zamanında tamamlanabilmesi için ek kaynak ayrılması gerekmektedir. Mevcut planın gerçekçi olmadığı değerlendirilmektedir.
Sonra:
Proje bu kadroyla yetişmez; en az iki geliştirici daha lazım. Mevcut planı gerçekçi bulmuyorum.
19. Cümle Başı Bağlaç Yığını
Dikkat edilecek ifadeler: Ayrıca, Bununla birlikte, Öte yandan, Bunun yanı sıra, Bu bağlamda, Dolayısıyla, Ek olarak, Buna ek olarak (her cümlenin başında)
Sorun: Yapay zeka neredeyse her cümleyi bir bağlaçla açar; metin ders notu gibi okunur. İnsan yazarlar geçişi çoğu zaman bağlaçsız, fikrin kendisiyle yapar.
Önce:
Uygulama ücretsizdir. Ayrıca reklam içermez. Bununla birlikte bazı özellikler aboneliğe tabidir. Öte yandan abonelik ücreti rakiplerine göre uygundur. Dolayısıyla fiyat/performans açısından iyi bir seçenektir.
Sonra:
Uygulama ücretsiz ve reklamsız. Gelişmiş özellikler abonelikle açılıyor; aylık ücret rakiplerin yarısı kadar. Bu fiyata bu set, zor bulunur.
20. Paragraf Sonu Mini Özetleri
Dikkat edilecek ifadeler: Kısacası..., Yani..., Bu da gösteriyor ki..., Bu sayede... (her paragrafın son cümlesi olarak); paragrafın son cümlesinin ilk cümleyi başka kelimelerle tekrar etmesi
Sorun: Model her paragrafı küçük bir toparlamayla kapatır ve çoğu zaman paragrafın başında söylediğini sonunda başka kelimelerle bir daha söyler. İnsan yazar paragrafı fikir geçişiyle bırakır; her paragrafı kapanış cümlesiyle mühürlemez.
Önce:
Düzenli uyku, öğrenme kapasitesini doğrudan etkiler. Gece boyunca beyin, gün içinde edinilen bilgileri uzun süreli hafızaya taşır. Yeterince uyumayan öğrencilerin sınav performansı düşer. Kısacası uyku, öğrenmenin vazgeçilmez bir parçasıdır.
Sonra:
Düzenli uyku, öğrenme kapasitesini doğrudan etkiler: beyin, gün içinde edinilen bilgileri gece uzun süreli hafızaya taşır. Bu yüzden sınavdan önceki gece ders çalışmak için uykudan çalmak, tam ters yönde çalışan bir takas.
21. Sicil Kayması
Sorun: İki yönlü bir tel. (a) "İnsan gibi yaz" talimatı almış model, sohbet havası vermek için zorlama argo serpiştirir ("kanka", "valla", "resmen olay") ama aynı cümlede "-maktadır" veya "istifade etmek" gibi resmi kalıpları korur. (b) Ya da tersine, samimi bir blog yazısının ortasında birden resmi yazışma diline geçer. İnsanlar sicil hatası nadiren yapar ve yaptığında böyle savrulmaz. Metnin tamamı için tek bir sicil seç ve orada kal.
Önce:
Kanka bu uygulama resmen oyun değiştirici. Kullanıcılarına sunmuş olduğu kapsamlı özellikler sayesinde günlük iş akışınızı optimize etmenize olanak tanımaktadır. Valla denemeyen çok şey kaybediyor.
Sonra:
Uygulamayı üç haftadır kullanıyorum ve fatura kesmek eskiden yarım saatimi alırken artık beş dakika sürüyor. Herkese lazım olmayabilir ama serbest çalışıyorsanız bir bakın derim.
46. "Asıl" Takıntısı ve İki Nokta Tanımları
Dikkat edilecek ifadeler: asıl mesele, asıl soru şu, asıl değer, asıl dönüşüm, asıl beceri, asıl oyun; "Ortak nokta şu: X", "Sorun şu: Y", "Cevap basit: Z" gibi iki noktayla açılan tek cümlelik tanımlar
Sorun: İki akraba tik. (a) Model her vurguyu "asıl" kelimesine yükler; bir metinde "asıl" üç dörtten fazla geçiyorsa vurgu enflasyona uğramıştır. (b) Katafor iki nokta: önce etiket, sonra iki nokta, sonra tek cümlelik vuruş. Gerçek Türkçe düzyazıda iki nokta seyrektir ve arkasından liste, alıntı veya uzun açılım gelir; tek cümlelik vuruş gelmez. İnsan yazar etiketi vuruştan sonra koyar ("...değiştirecek mi? Asıl soru budur."), model ise hep önden anons eder. Bu kalıp temizlenmiş metne editör eliyle de sızar; kendi yeniden yazımını da bu gözle tara.
Önce:
Asıl değer, aracı ekibin parçası yapınca ortaya çıkıyor. Ortak nokta şu: Yapay zeka işi devralmıyor. Asıl beceri, neyi üretmeye karar verebilmek. Sorun şu: Çalışanlar kullanmıyor.
Sonra:
Aracı ekibin parçası yapan şirketlerde iş değişiyor, yapay zeka orada senaryo kuruyor, risk tarıyor, darboğaz buluyor. Kimsenin işini devralmıyor bunları yaparken. Neyi üretmeye karar verebilen öne geçiyor artık; çalışanların kullanmadığı lisanslar da bu yüzden rafta duruyor.
47. Yapı Nakli (Kalıbı Yeniden Giydirmek)
Sorun: En sinsi tuzak düzeltmenin kendisinde. "Sadece X yapmıyor, Y yapıyor" cümlesini "X'le kalmıyor, Y'ye ortak oluyor" diye yazmak kalıbı kaldırmaz, kıyafetini değiştirir. Dün/bugün/yarın üçlemesini virgülle bağlamak üçlemeyi, iki noktayı silip "kazandıran beceri, X" diye yazmak katafor tanımı ortadan kaldırmaz. Dedektörlerin ölçtüğü ritim parmak izi cümle iskeletinde durur ve kelime değişince silinmez. Reçeteler:
- Çift kanatlı cümlede ("X'le kalmıyor, Y") iki kanattan önemli olanı seç, yalnız onu söyle. Y soyut bir iddiaysa cümle olarak yazma, somut bir örneğin içine göm.
- Zaman üçlemesi hangi noktalama ile yazılırsa yazılsın retorik figürdür; işe yarayan tek iddiaya indir.
- Tanım kurulumunda etiketi cümlenin içine göm ("geriye bir tek, doğru karar vermek kalıyor") ya da iddiayı gerekçesiyle savun. Kurulum-vuruş çatısı yıkılmadan kalıp gitmez.
Önce (yeniden giydirilmiş, hala aynı iskelet):
İşi hızlandırmakla kalmıyor yani, karara ortak oluyor. Eskiden bilgiye ulaşmak zordu, bugün dikkati toplamak zor, yarın doğru karar vermek zor olacak.
Sonra (iskeleti değişmiş):
Bütçe toplantısına girmeden üç talep senaryosunu makineye kurdurup hangisinin stoku patlattığına bakabiliyorsun, elindeki şey artık toplantı masasındaki fazladan bir akıl. Herkesin elinde aynı araçlar olunca ortalama iş kimseyi ayırt etmiyor, geriye bir tek, hangi işe girişeceğine doğru karar vermek kalıyor.
48. Koşaç Kaçışı ("X'tir" Diyememek)
Dikkat edilecek ifadeler: ... işlevi görmektedir, ... konumundadır, ... olarak hizmet vermektedir, ... olarak öne çıkmaktadır, ... niteliği taşımaktadır, ... olma özelliğine sahiptir, ... barındırmaktadır
Sorun: Model düz koşacı ("X, Y'dir", "X'te Y var") süslü fiillerle değiştirir; en basit bilgi bile tören kıyafeti giyer. Wikipedia'nın 2026 tespitlerinden: İngilizcede "is" yerine "serves as", Türkçede "-dir" yerine "işlevi görmektedir". Düz gerçek düz koşaçla söylenir.
Önce:
Galeri, derneğin sergi alanı işlevi görmektedir. Bina, dört ayrı salona sahip olma özelliğiyle öne çıkmaktadır.
Sonra:
Galeri, derneğin sergi alanı. Binada dört ayrı salon var.
ÜSLUP KALIPLARI
22. Uzun Tire (—): Tamamen Kaldır
Kural: Nihai metinde uzun tire (—) ve orta tire (–) bulunmaz. Türkçe yazım geleneğinde uzun tire zaten neredeyse hiç kullanılmadığı için İngilizceden de güçlü bir yapay zeka imzasıdır; bunu tercih değil, kesin kural olarak uygula. Her birini sırasıyla şunlardan biriyle değiştir: nokta (yeni cümle), virgül (kısa ara), iki nokta (açıklama), parantez (gerçek bir ara söz) veya cümleyi yeniden kur. Boşluklu tireleri (—) ve çift kısa çizgiyi (--) de yakala.
Önemli: Tireyi kaldırırken cümlenin iki vuruşlu ritmini de boz. Tirenin yerine noktalı virgül koyup aynı "iddia — dramatik ek" kalıbını korumak teli gizlemez, taşır. Noktalı virgül bolluğu da başlı başına şüphe çeker.
Önce:
Uygulama ücretsiz — en azından şimdilik. Kullanıcılar — özellikle yeni başlayanlar — bu modeli seviyor.
Sonra:
Uygulama ücretsiz, en azından şimdilik. Bu modeli en çok yeni başlayanlar seviyor.
Nihai metni teslim etmeden önce — ve – için tara. Tek bir tane bile varsa taslak bitmemiştir.
23. Kalın Vurgu Bolluğu
Sorun: Yapay zeka mekanik biçimde ifade kalınlaştırır; vurgu enflasyona uğrar ve hiçbir şey vurgulu kalmaz.
Önce:
Sistem OKR (Hedefler ve Anahtar Sonuçlar), KPI (Anahtar Performans Göstergeleri) ve İş Modeli Kanvası gibi araçları bir araya getirir.
Sonra:
Sistem OKR, KPI ve İş Modeli Kanvası gibi araçları bir araya getirir.
24. Gereksiz Maddeleme ve Kalın Başlık + İki Nokta Listeleri
Sorun: İki biçimi var. (a) Her maddesi kalın bir etiketle açılıp iki noktayla devam eden listeler. (b) Düz yazı olarak anlatılması gereken bir fikrin ortada hiçbir sıralama yokken madde işaretlerine bölünmesi. Türkçe okur toplulukları yapay zeka metnini "liste halinde internet bilgi derlemesi" görünümünden tanıyor. Liste, gerçekten sıralanabilir öğeler için; akıl yürütme için değil.
Önce:
- Kullanıcı Deneyimi: Kullanıcı deneyimi yeni arayüzle önemli ölçüde iyileştirildi.
- Performans: Performans, optimize edilen algoritmalarla artırıldı.
- Güvenlik: Güvenlik, uçtan uca şifrelemeyle güçlendirildi.
Sonra:
Güncellemeyle arayüz yenilendi, sayfalar daha hızlı açılıyor ve mesajlaşma artık uçtan uca şifreli.
25. Başlıklarda Her Kelimenin Büyük Harfle Yazılması
Sorun: Türkçe başlık geleneğinde ya tamamı büyük yazılır ya da yalnızca ilk kelime ve özel adlar büyük olur. "Her Kelimenin İlk Harfi Büyük" düzeni İngilizce title case kalıntısıdır. (TDK'ye göre başlıklarda "ve", "ile", "de" gibi bağlaçlar zaten küçük yazılır; yapay zeka bunları da büyütür.)
Önce:
Dijital Pazarlamada Yapay Zekanın Yükselişi Ve Geleceği
Sonra:
Dijital pazarlamada yapay zekanın yükselişi
26. Emoji
Sorun: Başlıkları ve maddeleri süsleyen emojiler.
Önce:
🚀 Lansman: Ürün eylülde çıkıyor 💡 İçgörü: Kullanıcılar sadeliği tercih ediyor ✅ Sonraki adım: Takip toplantısı planla
Sonra:
Ürün eylülde çıkıyor. Kullanıcı araştırması sade arayüzün tercih edildiğini gösterdi. Sıradaki iş, takip toplantısını planlamak.
27. Retorik Soru-Cevap Kalıbı
Dikkat edilecek ifadeler: Peki bu ne anlama geliyor?, Peki neden?, Cevap basit:, Peki ya siz?, Hiç merak ettiniz mi?, Sonuç mu?
Sorun: Model kendine soru sorup kendi cevaplar; her paragrafta tekrarlanınca sunum senaryosu gibi okunur. Tek tük retorik soru doğaldır, kalıplaşmış soru-cevap ritmi değildir.
Önce:
Peki bu ne anlama geliyor? Cevap basit: Daha az maliyet, daha çok verim. Peki ya dezavantajları? Elbette var. Peki buna değer mi? Kesinlikle.
Sonra:
Pratikte bu, aynı işin yarı maliyetle dönmesi demek. Kurulum eziyetli, orası ayrı; ama iki ayda kendini amorti ediyor.
28. Yol Gösterme ve Anons Cümleleri
Dikkat edilecek ifadeler: Gelin birlikte inceleyelim, ...ye yakından bakalım, ...nin derinliklerine dalalım, derinlemesine inceleyelim, işte bilmeniz gereken her şey, şimdi ...ye geçelim, lafı uzatmadan
Sorun: Model yapacağı şeyi anons eder, yapmaz. Bu üst-anlatı metni yavaşlatır ve eğitim videosu tonu verir. ("Derinlemesine dalalım", İngilizcenin bir numaralı yapay zeka kelimesi "delve"in Türkçe kılığıdır.)
Önce:
Gelin, Next.js'te önbelleğe almanın nasıl çalıştığına birlikte yakından bakalım. İşte bilmeniz gereken her şey.
Sonra:
Next.js veriyi birkaç katmanda önbelleğe alır: istek düzeyinde, veri katmanında ve yönlendiricide.
29. Klişe Girizgahlar
Dikkat edilecek ifadeler: Günümüzde, Günümüz dünyasında, Teknolojinin hızla geliştiği çağımızda, Dijitalleşen dünyada, Hepimizin bildiği gibi, İçinde bulunduğumuz dijital çağda, ...hayatımızın vazgeçilmez bir parçası haline geldi, Son yıllarda ... giderek önem kazanmaktadır
Sorun: Metin, konuya girmeden önce herkesin zaten bildiği bir genellemeyle ısınma turu atar. Türkçe içerik çevrelerinde "Günümüzde..." açılışı tek başına damga haline gelmiş durumda. İlk cümle asıl bilgiyle başlamalıdır.
Önce:
Günümüzde teknolojinin hızla gelişmesiyle birlikte yapay zeka, hayatımızın her alanında giderek daha önemli bir rol oynamaktadır. Bu bağlamda işletmeler de bu dönüşüme ayak uydurmak zorundadır.
Sonra:
Geçen ay üç müşterimiz de aynı soruyla geldi: Destek ekibini büyütmeden talep artışını nasıl karşılarız?
30. Jenerik Kapanışlar ve Özet Takıntısı
Dikkat edilecek ifadeler: Sonuç olarak, Özetle, Uzun lafın kısası, Velhasıl kelam, Kısacası (son paragraf başında); gelecek parlak görünüyor, heyecan verici gelişmeler bizi bekliyor, doğru adımlarla başarı kaçınılmaz, unutmayın ki..., siz de bu dönüşümün bir parçası olun; "Peki siz ...?" / "Peki ya siz?" sorusuyla bitirme (etkileşim tuzağı kapanışı); "Belki de ..." ile açılan spekülatif-şiirsel son cümle ("Belki de asıl mesele hiç ... olmamıştı.")
Sorun: İki bileşen var: (a) son paragrafın kalıp bir özet işaretiyle açılması, (b) metnin zaten söylediklerinin sonda bir kez daha özetlenmesi ve somut hiçbir şey söylemeyen iyimser bir cümleyle kapanması. Kısa ve orta boy metinler özet paragrafı gerektirmez. İyi bir kapanış ya yeni ve somut bir bilgi verir ya da hiç olmaz.
Kapanış tekdüzeliği uyarısı: Jenerik özeti kaldırırken yerine her seferinde aynı alternatifi koymak da kalıptır; okura soru sorup "merak ediyorum" ile bitirmek üst üste birkaç metinde tekrarlanırsa etkileşim tuzağına döner. Kapanışı metnin türüne ve o metne göre seç ve seçenekleri dönüşümlü kullan: yeni somut bir bilgi veya plan, kişisel bir karar ("bundan sonra şöyle yapacağım"), bir sahne veya görüntüyle bitirme, ileriye dönük tek cümlelik tahmin, yarım bırakılmış bir düşünce, ya da gerçekten merak edilen bir soru. Aynı yazarın ardışık metinleri aynı kapanış hamlesiyle bitmemeli.
Önce:
Sonuç olarak, e-ticaret sektörü büyük bir dönüşümün eşiğinde. Yukarıda ele aldığımız gibi doğru stratejilerle hareket eden markaları parlak bir gelecek bekliyor. Siz de bu heyecan verici yolculukta yerinizi alın!
Sonra:
Şirket önümüzdeki yıl iki yeni depo açmayı planlıyor; ilki martta Gebze'de devreye giriyor.
31. Parantez İçi Açıklama Takıntısı
Sorun: Model, geçen her terimin yanına parantez içinde daha genel veya "bilimsel" adını iliştirir: kısaltma açılımları, İngilizce karşılıklar, tür adları. Tek tük gerçekten gerekli olabilir; her terime uygulanınca metin ders kitabı dipnotuna döner. Okurun bildiği varsayılabilecek açıklamaları sil.
Önce:
Şirket halka arz (IPO) sürecini tamamladı. Hisseler artık borsada (Borsa İstanbul) işlem görüyor. Yatırımcılar temettü (kâr payı) beklentisi içinde.
Sonra:
Şirket halka arzı tamamladı; hisseler artık Borsa İstanbul'da işlem görüyor. Yatırımcıların beklentisi temettüde.
32. Noktalama Tuhaflıkları ve Şapkalı Harfler
Sorun: Türkçe yapay zeka metinlerinde tekrarlayan mekanik hatalar ve tikler:
- Gereksiz virgül: özneden veya "sayesinde" gibi edat öbeklerinden sonra İngilizce alışkanlığıyla atılan virgüller.
- Noktalı virgül bolluğu: Türkçede seyrek kullanılan noktalı virgülün her iki cümlede bir belirmesi (çoğu zaman kaldırılan uzun tirenin kılık değiştirmiş hali).
- Şapkalı harfler: model "hâlâ", "zekâ", "kâr" gibi şapkalı yazımları sever ve çoğu zaman aynı metinde tutarsız kullanır. Gündelik ve dijital Türkçede şapka artık yaygın değil; yeniden yazımda şapkalı harf kullanma ("hala", "zeka", "imkan" yaz). Anlamın gerçekten karışacağı nadir yerlerde kelimeyi değiştir ya da bağlamı netleştir. (Yazarın kendi örneği şapkalıysa ses kalibrasyonu kazanır: onun tercihine uy.)
- Bağlaç olan "de/da"nın bitişik yazılması veya tersi; bunu her zaman düzelt.
Önce:
Uygulamanın sunduğu özellikler sayesinde, kullanıcılar zaman kazanıyor; üstelik zekâ gerektiren işler de otomatikleşiyor; bu sayede ekipler asıl işlerine odaklanabiliyor.
Sonra:
Uygulama kullanıcıya zaman kazandırıyor, zeka gerektiren işlerin bir kısmı da otomatikleşince ekipler asıl işlerine dönebiliyor.
İLETİŞİM KALIPLARI
33. Sohbet ve Arayüz Artıkları
Dikkat edilecek ifadeler: Umarım yardımcı olur, Elbette!, Tabii ki!, İşte ... hakkında bilgiler, Başka sorunuz olursa çekinmeyin, Dilerseniz ... da açıklayabilirim, Devam edeyim mi?, Bir yapay zeka dil modeli olarak, Regenerate response, kopyala-yapıştır kekemelikleri ("heyecanla heyecanla duyuruyoruz")
Sorun: Sohbet botu yazışması olarak üretilmiş metin, içerik olarak yapıştırılmıştır. Arayüz artıkları ("Regenerate response") sıfır redaksiyon kanıtıdır ve okur nezdinde metnin tamamını yakar.
Önce:
İşte Kurtuluş Savaşı hakkında kapsamlı bir özet. Umarım yardımcı olur! Dilerseniz herhangi bir bölümü detaylandırabilirim.
Sonra:
Kurtuluş Savaşı, Mondros Mütarekesi sonrası başlayan işgallere karşı 1919'da örgütlenen direnişle başladı.
34. Yağcı Ton
Sorun: Aşırı olumlu, onaylayan, hoşnut etmeye çalışan dil: her cevaba övgüyle başlamak, muhatabı gereksiz yere pohpohlamak. Türkçe kullanıcıların en yüksek sesle şikayet ettiği davranışlardan biri; "her soruya 'harika bir soru' demek" samimiyetsizlik olarak okunuyor.
Önce:
Harika bir soru! Kesinlikle haklısınız, bu gerçekten çok önemli ve karmaşık bir konu. Ekonomik faktörlere değinmeniz mükemmel bir nokta.
Sonra:
Bahsettiğin ekonomik faktörler burada gerçekten belirleyici.
35. Terapist Modu
Dikkat edilecek ifadeler: Yalnız değilsiniz, Bunu hisseden tek kişi siz değilsiniz, Bunu hissetmeniz çok normal, Kendinize karşı nazik olun, Kendinizi suçlamayın, Hepimiz oradan geçtik
Sorun: Duygusal olmayan bir bağlama (iş yazısı, teknik rehber, ürün tanıtımı) kimse istemeden duygusal onay cümleleri yerleştirilir. Yağcılıktan farkı, iltifatın yazana değil okura yönelmesi. Konu gerçekten duygusal değilse bu cümleler tuhaf ve manipülatif durur; sil.
Önce:
E-posta kutunuz kontrolden çıktıysa yalnız değilsiniz. Bunu hissetmeniz çok normal ve kendinizi suçlamanıza gerek yok. Şimdi gelen kutusu düzenleme adımlarına geçelim.
Sonra:
Gelen kutusunu toparlamanın en hızlı yolu üç klasörle başlamak: bugün, bu hafta, arşiv.
36. Bilgi Sınırı İtirafları, Spekülatif Doldurma ve Uydurma Kaynak
Dikkat edilecek ifadeler: eldeki bilgilere göre, hakkında sınırlı bilgi bulunmaktadır, kamuya açık kaynaklarda yer almamaktadır, özel hayatını gözlerden uzak tutmayı tercih etmektedir, muhtemelen ... olduğu düşünülmektedir
Sorun: Üç akraba kalıp: (a) modelin bilgi sınırı itirafları metinde kalır; (b) model kaynak bulamayınca bulamadığını anlatan bir paragraf yazar, sonra boşluğu makul görünen tahminle doldurur; (c) daha tehlikelisi, var olmayan kitap, yazar, kurum veya dipnot uydurur. Bilinmeyeni açıkça söyle ya da cümleyi at; tahmini bilgi gibi sunma. Metindeki kaynakları ve alıntıları doğrulayamıyorsan işaretle veya çıkar.
Önce:
Erken yaşamı hakkında kamuya açık kaynaklarda detaylı bilgi bulunmamaktadır; bu durum, özel hayatını gözlerden uzak tutmayı tercih ettiğini göstermektedir. Muhtemelen orta sınıf bir ailede büyümüş ve eğitime ilgisi bu dönemde şekillenmiştir.
Sonra:
Erken yaşamına dair kaynaklarda bilgi yok. (Ya da bölümü tamamen çıkar.)
DOLGU VE KAÇAMAK
37. Dolgu İfadeler
Önce → Sonra:
- "Önemle belirtmek gerekir ki veriler artışı gösteriyor" → "Veriler artışı gösteriyor"
- "Bu noktada şunu söylemek mümkün" → (sil, doğrudan söyle)
- "Unutulmamalıdır ki her proje farklıdır" → "Her proje farklı"
- "Dikkat edilmesi gereken bir diğer husus da bütçedir" → "Bir de bütçe var"
- "... yapma imkanına sahiptir" → "... yapabilir"
- "Gerçekleştirilen çalışmalar neticesinde" → "Çalışmalar sonunda"
- "-a yönelik olarak" → "-a"
- "etkili bir şekilde" → (çoğu zaman silinebilir)
38. Aşırı Kaçamak
Sorun: İddianın üstüne üst üste ihtimal katmanı bindirilir.
Önce:
Politikanın sonuçlar üzerinde bir miktar etkili olabileceği düşünülebilir; bu durumun bazı senaryolarda geçerli olması muhtemel görünmektedir.
Sonra:
Politika sonuçları etkileyebilir.
39. Aforizma Formülleri ve Sahte Şiirsellik
Dikkat edilecek ifadeler: X, Y'nin dilidir; X bir araç değil, bir yaşam biçimidir; başarının anahtarı; X'in gücü; her şey X ile başlar; X'siz Y olmaz; bazen en büyük X, en derin Y'de saklıdır; bazı kapılar kapanır, bazılarıysa hiç beklemediğiniz anda açılır; belki de asıl X ...dır (spekülatif vecize açılışı olarak "belki de")
Sorun: Sıradan bir iddia, duvara asılacak vecizeye çevrilir; kulağa derin gelir ama netlik katmaz. Aynı aileden bir tel de "neredeyse oturan" metaforlardır: hızlı okumada zekice duran ama üstüne düşününce eşleşmeyen benzetmeler ("strateji, gitar akordu gibidir: ..."). Formülün işaret ettiği somut iddiayı yaz; benzetme kuruyorsan uçlarına kadar çalıştığından emin ol.
İkinci katman, konunun gereksiz şiirselleşmesi: Düz bilgi metninin ortasına "bazen en büyük cevaplar, en derin sessizliklerde saklıdır" gibi, hiçbir somut iddia taşımayan ama duygu yüklü genellemeler serpilir. İmzası çifte üstünlük derecesidir ("en büyük ... en derin ...") ve karşıtlık simetrisidir ("bazı kapılar kapanır, bazıları açılır"). "Belki de" burada tetikleyici görevi görür: Model spekülatif derinlik havası için cümleyi "Belki de..." ile açar, özellikle kapanışlarda (bkz. §30). Gündelik "belki de" kullanımı ("belki de yarın gelirim") tamamen normaldir; işaret, "belki de"nin arkasından vecize gelmesidir.
Önce:
Tasarım, güvenin dilidir. Sadelik bir tercih değil, bir yaşam biçimidir. Her şey empatiyle başlar. Belki de en iyi arayüzler, en az fark edilenlerdir.
Sonra:
Düzenli ve tutarlı arayüzler kullanıcıya "burası çalışıyor" hissi verir; ödeme sayfasında bu his dönüşümü doğrudan etkiler.
40. Sahte Samimi Açılışlar
Dikkat edilecek ifadeler: Dürüst olmak gerekirse..., Açık konuşalım:, İşin aslı şu:, Gerçek şu ki..., İtiraf edeyim... (sıradan bir tespitten önce teatral duraklama olarak)
Sorun: Model, sıradan bir iddiadan önce sahte bir samimiyet kancası atar. İşaret, teatral dur-ve-açıkla ritmidir: kısa bir "itiraf", sonra "asıl" cevap. Gerçekten dürüst olan biri lafı dolandırmadan söyler.
Önce:
Fiyatına değer mi? Dürüst olmak gerekirse... duruma göre değişir. Açık konuşalım: Herkes için doğru seçim değil.
Sonra:
Haftada iki üç kez kullanacaksan fiyatını çıkarır; ayda bir açacaksan gerek yok.
KURGU KALIPLARI
41. Kurgu Klişeleri
Dikkat edilecek ifadeler: içini bir huzursuzluk kapladı, üzerine bir hüzün dalgası yayıldı, gözlerinde hem kararlılık hem tereddüt vardı, alamadığı bir nefes olduğunu fark etti; her cümleye sıkıştırılmış soyut+somut imgeler ("hüzünlerini ceplerinde taş gibi biriktiriyordu")
Sorun: Yapay zeka kurgusu duyguyu hava durumu gibi verir: karakterin üzerinden bir şeyler "yayılır", "kaplar", "dalga dalga geçer". Aynı beş beden dili tekrar eder ve gözler hep iki zıt duyguyu aynı anda taşır. Bir de tek numaralı "şiirsellik" vardır: soyut bir kavramı somut bir nesneye iliştirmek. Bu imge tek başına çalışır; her cümlede tekrarlanınca mide bulandırır. Duyguyu adlandırmak yerine sahneyle göster ve imge yoğunluğunu seyrelt.
Önce:
İçini bir huzursuzluk dalgası kapladı. Kapıya yürürken geçmişinin ağırlığını omuzlarında taşıyordu; anıları, ceplerinde biriktirdiği taşlar gibiydi. Gözlerinde hem korku hem umut vardı.
Sonra:
Kapıya yürürken anahtarları iki kez düşürdü. Zile basmadan önce ceketinin düğmesini ilikledi, sonra gerek yokmuş gibi geri açtı.
DEDEKTÖR KALIPLARI
Bu bölümdeki kalıplar, açık kaynak yapay zeka dedektörlerinin (GPTZero klonları, GLTR, DetectGPT, slop dedektörleri) kaynak kodundan tersine mühendislikle çıkarıldı. Dedektörler kelimelere değil ölçülebilir yapıya bakar; bu kalıplar da o yüzden yapısaldır.
42. Açılış Tekrarı
Sorun: Dedektörler cümlelerin ve paragrafların ilk kelimelerinin dağılımını ölçer: ilk kelimelerin benzersizlik oranı düşükse, aynı açılış dört ve üzeri tekrarlanıyorsa veya art arda üç paragraf "Ancak / Ayrıca / Dahası" gibi bağlaçlarla açılıyorsa metin işaretlenir. "Her [isim] [fiil]..." kalıbıyla açılan paragraflar da ("Her marka bir hikaye anlatır... Her müşteri bir yolculuktadır...") aynı ailedendir. Cümle ve paragraf açılışlarını çeşitlendir.
Önce:
Uygulama zaman kazandırıyor. Uygulama ayrıca maliyetleri düşürüyor. Uygulama ekip içi iletişimi de kolaylaştırıyor. Uygulama bu yönleriyle rakiplerinden ayrışıyor.
Sonra:
Uygulama zaman kazandırıyor, maliyeti de düşürüyor. Ekip içi iletişim tarafı ise beklemediğimiz bir artı oldu; rakiplerde bu üçü bir arada yok.
43. Özet Sandviçi ve Yol Haritalı Giriş
Sorun: Belge biçimindeki en güçlü dedektör sinyallerinden biri: giriş paragrafı yazının bölümlerini önceden sıralar ("Bu yazıda önce X'i, ardından Y'yi ele alacağız"), kapanış paragrafı da girişin kelimelerini geri çağırıp aynı şeyi bir daha söyler. Dedektörler ilk ve son paragraf arasındaki kelime çifti örtüşmesini ölçer; insan yazısında bu örtüşme sıfıra yakındır. Girişte yol haritası verme, kapanışta girişi tekrarlama; sona yeni ve somut bir şey koy ya da metni son fikirle bitir.
Önce:
Bu yazıda uzaktan çalışmanın avantajlarını, zorluklarını ve geleceğini ele alacağız. [...] Sonuç olarak, uzaktan çalışmanın avantajları, zorlukları ve geleceği hakkında söylenebilecek çok şey var.
Sonra:
(Yol haritası cümlesi silinir, yazı doğrudan ilk somut tespitle açılır ve en son bulguyla biter.)
44. Gri Kelime Duvarı
Sorun: GLTR gibi dedektörler her kelimenin, dil modelinin o noktada tahmin edeceği "en olası" kelimelerden olup olmadığına bakar. Yapay zeka metninde neredeyse her kelime en güvenli seçimdir; metin boydan boya "gri"dir, hiçbir kelime şaşırtmaz. İnsan yazısında düşük olasılıklı seçimler vardır: beklenmedik ama yerinde bir fiil, bir deyim, yöresel bir ifade, modelin tahmin edemeyeceği kişisel bir detay. Yeniden yazarken her cümlenin "en tahmin edilebilir" halinden en az birkaç yerde sap; ama zorlama egzotik kelimeyle değil, gerçek spesifiklikle.
Önce:
Toplantı verimli geçti. Önemli kararlar alındı ve sonraki adımlar belirlendi. Ekip motivasyonu yüksekti.
Sonra:
Toplantı iki saat sürdü ama asıl iş son on dakikada bitti: Fiyat kararını erteleyip ambalajı öne çektik. Çıkışta kimse asansörü beklemedi, herkes merdivenden konuşa konuşa indi.
45. Aşırı Düzeltme Kokusu
Sorun: Doğallaştırmanın kendisi de bir imza bırakabilir. Zorlama kesik cümleler, her paragrafa serpiştirilmiş "X değil. Y." yumrukları, sahte pürüzler, yapmacık argo: bu "anti-slop sicili" yeni nesil dedektörlerin ayrıca eğitildiği bir hedef (Turnitin 2025'te piyasadaki doğallaştırma araçlarının çıktısına özel tespit modülü duyurdu). İkinci tuzak, eş anlamlı değiştirmenin yeterli sanılması: kelimeleri değiştirip cümle yapısını korumak dedektörlerin ölçtüğü ritim parmak izini olduğu gibi bırakır. Piyasadaki doğallaştırma araçlarının bilinen artefaktları da bu kalıba girer; 19 aracı inceleyen DAMAGE çalışmasının (arXiv:2501.03437) taksonomisiyle: bağlama oturmayan tuhaf eşanlamlı ikamesi, metnin seviyesinin aniden düşmesi (akademik paragrafın ilkokul diline inmesi), araç artıkları ve bozulan dil bilgisi. En iyi araçlarda bile akıcılık kazanma oranı yüzde 26'da kalıyor. Doğallık ölçülü olandır; bir iki pürüz yeter, her cümle sürpriz olmak zorunda değil.
Önce (aşırı düzeltilmiş):
Verim mi? Arttı. Hem de nasıl. Maliyet düştü, moral tavan. Kimse inanmıyordu. Yanıldılar. Hepsi.
Sonra:
Verim gerçekten arttı, maliyet de düştü. İşin garibi, pilotun başında buna ekipten kimse ihtimal vermiyordu.
SAYISAL DENETİM
Dedektörlerin ölçtüğü değerleri sen de kabaca ölç; his yanıltır, sayı yanıltmaz (insanlar yapay zeka metnini yazı tura isabetiyle ayırt edebiliyor). Nihai metinde şu eşikleri kontrol et:
- Cümle uzunluğu çeşitliliği: Kelime sayıları birbirine yakın cümleler üst üste geliyorsa boz. Kaba hedef: her paragrafta bir tane 8 kelime ve altı, bir tane 20 kelime ve üstü cümle.
- Açılışlar: Aynı kelimeyle başlayan cümle sayısını say; dörtte birden fazlası aynı kelimeyle açılıyorsa dağıt.
- Zarf-fiil kuyrukları: "-arak/-erek sağlayarak/katkıda bulunarak" ile biten cümlelerin payı yüzde 15'i geçiyorsa kes (bkz. §3).
- Noktalama sayımı: Uzun tire: 0 (bkz. §22). Noktalı virgül: metin başına bir iki taneden fazlaysa azalt. Şapkalı harf: 0 (bkz. §32).
- Üçleme yoğunluğu: "X, Y ve Z" kalıbı bin kelimede iki üçten fazlaysa seyrelt (bkz. §10).
- İki nokta ve "asıl" sayımı: İki nokta üst üste bin kelimede bir ikiden fazlaysa ve arkasından tek cümlelik vuruş geliyorsa boz; "asıl" kelimesi üçten fazla geçiyorsa vurguyu tekrar ve devrikle yeniden kur (bkz. §46).
- Doğal Türkçe referansı: Yazılı Türkçenin ortalaması cümle başına 9-11 kelime, kelime başına yaklaşık 2,6 hecedir (iki bağımsız okunabilirlik çalışması aynı değerleri verir). Ortalaman bunun çok üstündeyse metin bürokratikleşmiş, çok altındaysa kesikleşmiş demektir; ama ortalamayı tuttururken varyansı öldürme (bkz. §14).
- Okunabilirlik (Ateşman): İstersen kaba puan hesapla: 198,825 − 40,175 × (hece/kelime) − 2,610 × (kelime/cümle). 70-89 kolay (blog, sosyal medya hedefi), 50-69 orta (kurumsal metin), 30 altı çok zor. Uzun heceli bürokratik kelime yığını puanı düşürür; "-maktadır" yüklü metinler burada da yakalanır.
- Bağlaç oranları: İnsan metninde zıtlık bağlacı (ama, ancak) ekleyici bağlacın (ve, de/da) yaklaşık beşte biri, açıklama bağlacı ("yani") toplamın yüzde bir ikisi kadardır. Her paragrafta bir "ancak" dönüyorsa ya da her açıklama "yani" ile geliyorsa oran bozulmuştur.
- İlk-son paragraf örtüşmesi: Kapanış, girişin kelimelerini geri çağırıyorsa yeniden yaz (bkz. §43).
- Paragraf boyları: Hepsi aynı yükseklikteyse birleştir veya böl (bkz. §14).
Sayıları tutturmak için metni bozma; eşikler alarm zilidir, hedef değil. Eşik aşımı yoksa ve metin sesli okununca doğal akıyorsa bitmiştir.
TESPİT REHBERİ
Neyi İŞARETLEME (yanlış pozitifler)
Temiz yazan bir insan, yukarıdaki kalıpların birkaçına yapay zeka olmadan da düşebilir. Yeniden yazmadan önce meşru metni katletmediğinden emin ol. Aşağıdakiler tek başına güvenilir işaret DEĞİLDİR:
- Kusursuz dilbilgisi ve tutarlı üslup. Editörden geçmiş ya da profesyonel yazılmış olabilir. Cila, yapay zeka demek değildir.
- "-maktadır" kipinin kendisi. Akademik metin, resmi yazışma, mevzuat ve haber dilinde bu kip doğru sicildir. İşaret, kipin her cümlede tekdüze tekrarıdır; varlığı değil.
- Resmi veya akademik kelime dağarcığı. Yapay zeka belirli süslü kelimeleri (bkz. §8) aşırı kullanır, tüm süslü kelimeleri değil. "Mütemadiyen" veya "münhasıran" havalı diye düzleştirme.
- Bürokratik ekler tek tük geçiyorsa. "Kapsamında" Türkçe kurum dilinin doğal parçası; işaret, yığılmadır (bkz. §17).
- "Kuru" veya "robotik" düzyazı. Yapay zeka metninin belirli telleri vardır. O teller olmadan kuruluk, sadece kuru yazıdır.
- Yaygın bağlaçlar tek başına. Bir "ayrıca" veya "ancak" işaret değildir; her cümle başında bağlaç varsa işarettir.
- Tek bir kısa vurucu cümle. İnsanlar vurgu için kesik cümle kullanır. Yalnızca art arda birkaç kesik cümle tonu şişiriyorsa işaretle.
- Tek tük retorik soru veya "dürüst olmak gerekirse". Gündelik yazıda olağandır; işaret, kalıplaşmış tekrar ve teatral duraklamadır.
- Sıradan "belki de". İhtimal bildiren gündelik kullanım ("belki de haklısın") insan Türkçesinin doğal parçası; işaret, "belki de"nin vecize taşıması ve kapanışta spekülatif derinlik pozu vermesidir (bkz. §39, §30).
- Kaynaksız iddialar. İnternetin çoğu kaynaksızdır; alıntı yokluğu tek başına bir şey kanıtlamaz.
- Alıntı içindeki kalıplar. Tırnak içindeki sözler, başlıklar, özel adlar ve kalıbın örnek olarak tartışıldığı yerlerdeki ifadeleri yeniden yazma.
- İnsan hatası tipolojisi. Özne-yüklem uyumsuzluğu, mantık yanlışı ("80 bin civarında göz taramasından geçirilmiş hastamız var"), öge eksikliği, sıra yanlışlığı gibi anlatım bozuklukları insan işidir; yapay zeka bu hataları nadiren yapar. Bunları gördüğünde yapay zeka teli olarak değil, dil bilgisi hatası olarak ayrıca ve nazikçe düzelt.
Şüphedeysen tek tek işaretlere değil kümelenmeye bak. Tek bir "kapsamlı" hiçbir şey ifade etmez; "kapsamlı" + üçleme + "-maktadır" kafiyesi + "Sonuç olarak" paragrafı bir arada geliyorsa itirafnamedir.
Teller eş ağırlıkta değildir. Dedektör sözlükleri imzaları güven katsayısıyla tartar: "Bir yapay zeka modeli olarak" veya "Umarım yardımcı olur" gibi artıklar tek başına kesin kanıttır; "kapsamlı" veya tek bir üçleme yumuşak bir sinyaldir (aradaki güven farkı yaklaşık yirmi kat). Kesin imzayı gördüğünde tereddütsüz temizle; yumuşak sinyalde kümelenme bekle.
Bir uyarı daha: Dedektörler sade, resmi, kusursuz insan yazısını da yanlışlıkla işaretler (yabancı dil öğrencilerinin sınav metinlerinde yanlış pozitif oranı yüzde 50'yi aşabiliyor). Bu skill'in işi dedektör kandırmak değil, iyi Türkçe yazmak; dedektör puanı düşük diye insan metnini "daha insansı" yapmaya kalkma.
İnsan yazısının işaretleri (bunları koru)
Bunları görünce metne dokunmamaya meyilli ol; gerçek bir insanın yazdığının kanıtıdırlar ve aşırı düzenleme metni insani yapan şeyi öldürür:
- Spesifik, tuhaf, uydurması zor detay. Gerçek bir adres. Garip bir alıntı. "Dişçimin üst katındaki avukat" gibi ifadeler. Model detayı yuvarlar; insan biriktirir.
- Karışık duygular ve çözülmemiş gerilim. "Bence çoğunlukla iyi ama bir yanım rahatsız, nedenini de tam açıklayamıyorum." Model temiz hükme kaçar.
- Döneme özgü göndermeler. Belirli bir yıla ve alt kültüre oturan argo, espri, gündem göndermesi.
- Yazarın savunabileceği tercihler. Yazar neden o kelimeyi seçtiğini, neden o cümleyi kestiğini açıklayabiliyorsa güçlü bir insan işaretidir.
- Cümle uzunluğunda çeşitlilik ve devrik cümle. Gerçek Türkçe yazı kısa ile uzunu, kurallı ile devriği karıştırır. Yapay zeka düz kurallı orta boy cümlede sabitlenir.
- Ara sözler, parantezler, kendi kendini düzeltmeler. "(Burada 'neredeyse' diyesim var ama gerçekten kesindi.)" Model kendi sözünü böyle kesmez.
- Ünlem, üç nokta, yarım bırakılmış cümle. Duygunun noktalamaya sızması insan işaretidir; model noktalamayı hep "düzgün" kullanır.
Süreç ve Çıktı
- Metni dikkatle oku ve yukarıdaki kalıpların her örneğini tespit et.
- Bir taslak yeniden yazım çıkar. Şunları kontrol et:
- Sesli okununca doğal akıyor mu, cümle uzunlukları değişiyor mu?
- Kısa cümleler noktayla art arda mı dizilmiş? Türkçede kısa cümleler çoğu zaman virgülle bağlanır (bkz. §15); vurgu için ayrık bırakılan tek tük kısa cümle dışındakileri bağla.
- Şapkalı harf kalmış mı (bkz. §32), uzun tire kalmış mı (bkz. §22)?
- Somut detay ve yalın kuruluşlar tercih edilmiş mi, sicil doğru ve tutarlı mı?
- Mantık akışı görünür mü? Yapay zeka metinlerinde cümleler tek tek düzgündür ama aralarındaki akıl yürütme köprüsü eksiktir; okur "buraya nasıl geldik?" diye sorar. Fikirler arasındaki bağı görünür kıl, ışınlanma varsa ara adımı yaz.
- Şunu sor: "Aşağıdaki metni hala bariz yapay zeka yapan ne?" Kalan tellere kısaca cevap ver ve Sayısal Denetim eşiklerini kabaca kontrol et. İkinci bir soru daha sor: "Kalıpları kaldırdım mı, yoksa yeniden mi giydirdim?" Cümle iskeleti hala kurulum-vuruş, çift kanat veya üçlemeyse kelimeler değişmiş olsa da kalıp duruyordur (bkz. §47).
- Bunları gideren, içinde hiç uzun/orta tire bulunmayan (bkz. §22) bir nihai yeniden yazım üret. Aşırı düzeltmeye kaçma (bkz. §45): bir iki pürüz yeter.
Taslağı, kısa "hala yapay" maddelerini, nihai metni ve (istenirse) değişikliklerin kısa özetini teslim et.
Tam Örnek
Önce (yapay zeka kokan):
Günümüzde şehir hayatının stresinden uzaklaşmak isteyenler için hafta sonu kaçamakları hayatımızın vazgeçilmez bir parçası haline geldi. Geçtiğimiz hafta sonu iki unutulmaz gün geçirdiğim Ayvalık, beklentilerimi fazlasıyla karşıladı!
Ege'nin kalbinde yer alan Ayvalık, zengin tarihi ve büyüleyici doğasıyla ziyaretçilerine eşsiz bir deneyim sunuyor. Taş evleri, dar sokakları ve zeytinlikleriyle bu şirin ilçe — tam anlamıyla bir açık hava müzesi — her köşesinde ayrı bir hikaye barındırıyor.
Cunda Adası'na uğramadan, meşhur papalinasını tatmadan bir Ayvalık gezisi düşünülemez. Peki ya kahvaltı? Kelimenin tam anlamıyla muhteşem. Ayvalık tostu, sokak lezzetlerinden gastronomi dünyasına uzanan bir yolculuk sunuyor.
Ama Ayvalık'ı özel kılan sadece gezilecek yerler değil; hissettirdikleri. Sahilden birkaç sokak içeri girin, ilçenin daha otantik yüzünü keşfedin: rengarenk kapılar, mis gibi zeytinyağı kokusu ve sizi yavaşlamaya davet eden samimi esnaf.
Sonuç olarak Ayvalık, sadece bir tatil beldesi değil, aynı zamanda bir yaşam biçimi. Tekrar gider miyim? Kesinlikle! Siz de yoğun tempodan uzaklaşmak istiyorsanız, bu büyüleyici ilçe sizi bekliyor. ✨
Taslak yeniden yazım:
Geçen hafta sonu Ayvalık'a gittim ve güzel geçti. En çok yemekler aklımda kaldı.
Cumartesi Cunda'da kahvaltı yaptık. Ayvalık tostu güzeldi. Papalina yoktu. Mevsimi değilmiş.
Sahilden içeri girince kalabalık azalıyor. Eski kapılar ve mahalle hayatı daha ilginçti. Bir teyzeyle konuştuk.
Şeytan Sofrası kalabalıktı. Manzara güzel ama beklemeye değmez.
Tekrar giderim ama daha uzun kalırım.
Aşağıdaki metni hala bariz yapay zeka yapan ne?
- Kısa cümleler noktayla art arda dizilmiş; Türkçede bunların çoğu virgülle bağlanır (bkz. §15).
- Taslak orijinale göre fazla sıkışmış, doku yeniden yazılmak yerine atılmış.
- Kapanış düz; aynı sesten gerçek bir bitiş değil.
Nihai yeniden yazım:
Geçen hafta sonu iki günlüğüne Ayvalık'a kaçtık. Dönüşte arabada hesapladım, iki günün neredeyse yarısı yemek masasında geçmiş...
Cumartesi sabahı Cunda'da kahvaltıyla başladık, o meşhur kalabalığa biz de karıştık. Ayvalık tostu beklemeye değiyor, sonrası çay üstüne çay zaten. Papalina yokmuş. Mevsimi değilmiş, bunu öğrenmek için tezgahtaki adamla on dakika konuşmak gerekti ama o sohbetten bir de zeytinyağcı önerisi çıktı, iyi ki sormuşum.
Asıl güzel kısım planladığımız hiçbir şeyde değildi. Sahilden iki sokak içeri girince turist kalabalığı bitiyor, yerini boyası dökülmüş kapılar ve kapı önünde oturan teyzeler alıyor. Bir tanesiyle yarım saat konuştuk, evinin altmış yıllık hikayesini dinledik. Rotamıza yazdığım taş konakların hiçbiri aklımda o kadar yer etmedi.
Pazar öğleden sonra Şeytan Sofrası'na çıktık. Gün batımı için erken gitmek lazımmış, biz bilmiyorduk. Manzara güzel ama kalabalık ve otopark kargaşası keyfi törpülüyor, bir dahakine oraya harcayacağım vakti Cunda'nın arka sokaklarına veririm.
Giderken tek valizle gitmiştik, dönüşte bagajda beş litre zeytinyağı ve iki kavanoz sakız reçeli vardı. Ayvalık böyle bir yer, insanı fark ettirmeden alışverişe ikna ediyor. Tekrar giderim, ama bu sefer pazartesiyi de izin alırım; iki gün bu ilçeye az.
Yapılan değişiklikler: Birinci çoğul gezi anlatısı ve detay seviyesi korundu; klişe girizgah ("Günümüzde..."), broşür dili, "sadece X değil Y" kalıbı, uzun tireler, retorik soru-cevap, jenerik iyimser kapanış ve emoji temizlendi. Kısa cümleler virgülle bağlandı, bir cümle üç noktayla bırakıldı, metin somut sahneler ve küçük aksaklıklar üzerine yeniden kuruldu.
Kaynaklar
- Wikipedia: Signs of AI writing — WikiProject AI Cleanup'ın binlerce vakadan derlediği rehber
- Türkçe topluluk gözlemleri: Ekşi Sözlük başlıkları (yapay zeka entry'leri, ChatGPT yalakalığı, AI ile makale yazımı), Marketing Türkiye'nin şablon cümle listesi, TÜBİTAK Bilim Genç'in insan/AI metin karşılaştırması, Türkçe SEO ve içerik topluluklarının doğallaştırma pratikleri
- Nicel araştırmalar: Kobak vd. "excess vocabulary" (arXiv:2406.07016), Juzek & Ward "Why Does ChatGPT Delve So Much?" (arXiv:2412.11385) — kelime tellerinin RLHF kaynaklı olduğu ve zamanla eskidiği bulgusu
- Dedektör tersine mühendisliği: GPTZero klonlarının perplexity/burstiness eşikleri, GLTR'nin token sıralaması yaklaşımı, DetectGPT'nin olasılık eğriliği bulgusu; açık kaynak slop dedektörlerinin (unslop, SLOP_Detector, antislop-sampler) regex listeleri ve ölçüm eşikleri — §42-45 ve Sayısal Denetim bölümünün kaynağı
- Türkçe dedektör araştırması: Türkçe haber metinlerinde ince ayarlı BERT %97 F1 ile insan/AI ayrımı yapabiliyor (arXiv:2602.13504) — sinyal kelimelerde değil, ritim ve sicil düzleşmesinde; skill'in yapı odaklı yaklaşımının Türkçe kanıtı
- Gerçek Türkçe düzyazı okuması: 2012-2019 arası köşe yazıları, denemeler, bloglar ve Ekşi Sözlük debe entry'leri — "Gerçek Türkçe Böyle Akar" bölümünün ve §46'nın kaynağı.
- Sade öğretici anlatım ve anlatım bozuklukları: turkdili.gen.tr (Doç. Dr. Ahmet Kayasandık'ın Türk Dili ders sitesi) — 13-15 numaralı kuralların ve insan hatası tipolojisinin kaynağı. Özellikle anlatım bozuklukları envanteri (200+ örnek: duruluk, tekrarlama, mantık yanlışı) hem fazlalık temizliği hem yanlış pozitif ayrımı için başvuru. Dikkat: Sitenin yazım ve noktalama sayfaları 2005 TDK kılavuzuna dayanır; yazım sorularında güncel TDK kaynağıyla çapraz kontrol et.
- Deyim ve atasözü haznesi: Ömer Asım Aksoy, "Atasözleri, Deyimler" (TDAY Belleten 1962, TDK) ve MEB atasözleri derlemesi — 16 numaralı kuralın ve
references/deyimler.mddosyasının kaynağı - Dilbilim ve derlem kanıtı: TDK "Türkçenin Eğitimi-Öğretiminde Kuramsal ve Uygulamalı Çalışmalar 12" (2022) — 17 numaralı kuralın kaynağı: gönderim/belirginlik hiyerarşisi (Esmer; Givon 1983 çerçevesi) ve Türkçe sıklık derlemlerinde bağlaç dağılımı (ODTÜ Derlemi, Göz 2003, TS Corpus). Not: İnsan hatasının ek/yazım düzeyinde, yapay zeka izinin söylem düzeyinde toplandığına dair karşılaştırma verisi de buradan; örneklemi yabancı öğrenici olduğu için destekleyici kanıt sayılır, tek başına dayanak değil.
- Edebi Türkçe okuması: Hüseyin Rahmi Gürpınar, "Sevda Peşinde" (TDK basımı) — 8-12 numaralı kuralların kaynağı. TDK e-kitap sayfası fiilen ücretsiz bir Gürpınar külliyatı; üslup çalışmak için özellikle Şıpsevdi (sicil çarpışması), Gulyabani (halk ağzı), Ben Deli miyim? (iç monolog) ve Efsuncu Baba (diyalog dokusu). Aynı sayfadaki Eş Dizim Sözlüğü hangi sıfatın hangi adla doğal eşleştiğini gösterir; çeviri kokusu şüphesinde başvur. Korpus arayanlara: TurkishNLPGuide derlemesi ve özellikle Bilkent Turkish Writings (2014-2018 arası dokuz bin öğrenci denemesi, tamamı yapay zeka öncesi). Çeviri korpuslarını (OPUS, Tatoeba) üslup referansı olarak kullanma; tam da kaçınılan çeviri kokusunu taşırlar.
- Modern anlatı ve diyalog okuması: 2000'ler Türk edebiyatından bir roman ile Amerikan edebiyatından klasik bir romanın çevirisi — 18-25 numaralı kuralların kaynağı. İki korpus, Gürpınar'dan çıkarılan 8-12 numaralı kuralların (ikileme, duyguyu bedenle gösterme, miş'li aktarım, cümle sonu bağlaç) modern edebi Türkçede ve usta işi çeviride aynen yaşadığını bağımsız olarak doğruladı. Çeviri korpusu ayrıca §16 için pozitif kanıt: İyi insan çevirisi, örneklenen hiçbir bölümde tek bir kalıp çeviri metaforu ("goblen" ailesi) taşımıyor; çeviri kokusu çevirinin değil kötü çevirinin imzası.
Kapsamlı kaynak envanteri (işlenmiş, sırada bekleyen ve elenen kaynaklar): bu skill'in yanındaki references/kaynaklar.md dosyası.
Wikipedia'dan temel içgörü: "Büyük dil modelleri bir sonraki kelimeyi istatistiksel olarak tahmin eder. Sonuç, en geniş durum yelpazesine uyan, istatistiksel olarak en olası metne yakınsar."